Wat er is veranderd

Tot voor kort was capaciteit op het elektriciteitsnet een kwestie van wachtrij: wie het eerst kwam, werd het eerst aangesloten. Dat principe is losgelaten. In de Systeemcode elektriciteit is een prioriteringskader opgenomen (artikel 7.21 tot en met 7.23, met bijlage 3) dat netbeheerders verplicht om aanvragen te wegen op maatschappelijk belang. Veiligheidsdiensten, ziekenhuizen en drinkwatervoorziening gaan voor; daarna volgen categorieën waarin ook woningbouw en maatschappelijke voorzieningen vallen.

Twee dingen maken dit tot een bestuurlijk probleem in plaats van een technisch probleem. Ten eerste moet iemand bepalen welke projecten van de gemeente vóórgaan — en dat is de gemeente zelf, niet de netbeheerder. Ten tweede is er sinds 1 oktober 2026 de werkwijze Eerder aanvragen: gemeenten kunnen capaciteit reserveren voor woningbouwprojecten die binnen tien jaar worden gerealiseerd, ondersteund met een bestuursverklaring. Wie geen keuze maakt, reserveert niets.

Daar komt bij dat het kader zelf niet onomstreden is. Het College van Beroep voor het bedrijfsleven vernietigde in 2025 een besluit van de ACM over het prioriteringskader wegens onvoldoende zorgvuldige voorbereiding en motivering (ECLI:NL:CBB:2025:145). Dat raakt niet de verplichting om te verdelen, maar het onderstreept wel waar het op aankomt: een verdeling die niet deugdelijk is gemotiveerd, houdt geen stand.

De zeven vraagstukken

1. Hoe maakt u een volgordelijst die een bezwaar overleeft?

Een volgordelijst is een verdeling van een schaars goed. Juridisch gezien is dat geen intern werkdocument maar een besluit met rechtsgevolg: wie op plek veertien staat, kan zijn project niet doorzetten. Dat vraagt om een vastgestelde beleidsregel met kenbare criteria, een aanmeldtermijn, een hersteltermijn, een geschillenregeling en een hardheidsclausule. Gemeenten die dit al hebben gedaan — Dordrecht stelde op 31 juli 2026 beleidsregels vast met een puntenstelsel — laten zien hoe zo’n kader eruitziet.

Lees de volledige analyse: hoe maakt u een besluit dat een bezwaar overleeft?

2. Hoeveel capaciteit vraagt uw bouwprogramma eigenlijk?

Voordat u kunt verdelen, moet u weten wat u nodig heeft. De meeste gemeenten kennen hun woningbouwprogramma in aantallen woningen, niet in benodigd vermogen. Die vertaalslag — van aantallen, woningtypen en warmteoplossing naar een vermogensvraag per jaar en per gebied — is de basis onder elke aanvraag en elke onderbouwing richting de netbeheerder. Zonder die doorrekening is een reserveringsverzoek een schatting, en een schatting is kwetsbaar.

3. Wat vraagt Eerder aanvragen precies van u?

De werkwijze vraagt om projecten die binnen tien jaar worden gerealiseerd en om een bestuursverklaring waarin het college zich committeert. Dat is geen formaliteit: u verklaart dat een project doorgaat. Dat betekent dat de interne route — welke projecten meldt u aan, wie tekent, en wat gebeurt er als een project vertraagt — vooraf geregeld moet zijn.

4. Wie beslist, en op welke grondslag?

Ligt de bevoegdheid bij het college, of moet de raad de criteria vaststellen? Wordt de volgordelijst een beleidsregel op grond van de Algemene wet bestuursrecht, of hangt hij aan een privaatrechtelijke route? Die keuze bepaalt de rechtsbescherming van afgewezen initiatiefnemers en daarmee het risico. Ze wordt in de praktijk vaak impliciet gemaakt — en dat is precies waar het misgaat.

5. Hoe verhoudt schaarse capaciteit zich tot het Didam-arrest?

Bij de uitgifte van schaarse rechten geldt dat een overheid gelijke kansen moet bieden en haar criteria vooraf kenbaar moet maken (ECLI:NL:HR:2021:1778, verduidelijkt in ECLI:NL:HR:2024:1661). Waar capaciteit via een privaatrechtelijke route wordt toebedeeld, werkt die norm door via artikel 3:14 BW. De vraag is dus niet óf transparantie nodig is, maar hoe u die aantoonbaar organiseert.

6. Wat betekent dit voor de warmtetransitie?

Elke wijk die van het gas gaat en all-electric wordt, legt beslag op hetzelfde schaarse net. Warmtenetten en hybride oplossingen veranderen die vraag fundamenteel. Netcapaciteit en warmteplanning zijn daarmee één vraagstuk geworden, terwijl ze in de meeste gemeenten door twee verschillende teams worden behandeld.

7. Hoe verantwoordt u de keuze achteraf?

Een jaar na vaststelling komt de vraag terug: waarom stond dit project vóór dat project? Wie dat dan niet kan reconstrueren, heeft een probleem — bij de raad, bij bezwaar, en bij de volgende ronde. Vastleggen wat u wanneer op welke gronden besloot is geen administratie achteraf, maar onderdeel van het besluit zelf.

Waar het meestal misgaat

In de gemeenten waar wij meekijken zien we drie patronen terugkomen. Een lijst die in een spreadsheet ontstaat en pas achteraf een juridische jas krijgt aangemeten. Een bestuursverklaring die wordt getekend zonder dat duidelijk is wat er gebeurt als het project schuift. En een verdeling die inhoudelijk verdedigbaar is, maar waarvan de onderbouwing nergens is vastgelegd. Alle drie zijn goed te repareren — mits het vóór vaststelling gebeurt.